یکی از خبرهای مهم باستان‌شناسی این هفته‌ها به آناتولی مرکزی مربوط است. در کاوش‌های سال ۲۰۲۶ در محوطه کایالی‌پینار در استان سیواس ترکیه، باستان‌شناسان ۱۳۱ لوح و قطعه لوح گلی با خط میخی پیدا کرده‌اند که به دوره پادشاهی تودخلیای دوم، فرمانروای هیتی، تعلق دارد. خبر این کشف ۱۳۱ لوح میخی هیتی در کایالی‌پینار نخستین بار در اوایل اکتبر از سوی وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه اعلام شد و با انتشار گزارش مفصل نشنال جئوگرافیک در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ دوباره در کانون توجه علاقه‌مندان تاریخ قرار گرفت. در این مطلب به زبان ساده توضیح می‌دهیم این الواح چه هستند، چه چیزهایی درباره زندگی مردم حدود ۳۴۰۰ سال پیش می‌گویند و چرا پژوهشگران آن را مهم می‌دانند.
هیتی‌ها چه کسانی بودند؟
هیتی‌ها در عصر مفرغ یکی از قدرت‌های بزرگ خاور نزدیک بودند و در بخش بزرگی از آناتولی، یعنی سرزمین ترکیه امروزی، حکومت می‌کردند. پایتخت آن‌ها شهر هاتوشا بود و نامشان در کنار مصر دوره پادشاهی جدید، به‌عنوان یکی از دو امپراتوری رقیب آن روزگار شناخته می‌شود. معروف‌ترین سند مرتبط با آن‌ها پیمان صلح قادش میان رامسس دوم و هاتوسیلی سوم است که اغلب از آن به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین پیمان‌های صلح مکتوب جهان یاد می‌شود.
بخش زیادی از دانسته‌های ما درباره هیتی‌ها از هزاران لوح گلی به دست آمده که در هاتوشا کشف شده‌اند. همین موضوع باعث شده بود تصویر ما از این تمدن بیشتر از نگاه پایتخت شکل بگیرد. به گفته اریک کلاین، باستان‌شناس متخصص عصر مفرغ که در این کاوش حضور نداشته، آرشیوهای بسیار کمی بیرون از پایتخت پیدا شده و الواح شاموخا جزو نخستین نمونه‌ها هستند.
کایالی‌پینار همان شهر باستانی شاموخا
محوطه کایالی‌پینار در شهرستان ییلدیزلی استان سیواس قرار دارد و پژوهشگران آن را با شهر باستانی شاموخا یکی می‌دانند. شاموخا مرکزی دینی و تجاری بود که در دوره تودخلیای دوم به یک پایگاه نظامی مهم تبدیل شد. در آن دوران قبایل کوهستانی کاسکا به شهرهای هیتی، حتی پایتخت، حمله می‌کردند و همین مسئله اهمیت شاموخا را به‌عنوان مرکز مقاومت بیشتر کرد.
کاوش‌های جدید از سال ۲۰۲۱ به سرپرستی دکتر چیغدم مانر، عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی و تاریخ هنر دانشگاه کوچ، و با مجوز وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه انجام می‌شود.
آرشیوی با ۱۸۴ لوح و قطعه
در فصل کاوش سال ۲۰۲۵ نیز ۵۳ لوح و قطعه در همین بخش پیدا شده بود که اکنون جزو همان آرشیو سلطنتی ارزیابی می‌شود. با ۱۳۱ یافته تازه، شمار کل این مجموعه به ۱۸۴ رسیده است. به گفته تیم کاوش، این بزرگ‌ترین آرشیو هیتی‌زبانی است که در قرن بیست‌ویکم از زیر خاک بیرون آمده است.
متن‌ها به دو زبان هیتی و هوری نوشته شده‌اند و موضوعات متنوعی دارند:
- متن‌های مربوط به فال و پیشگویی و نشانه‌ها
- نامه‌های رسمی و اداری
- آیین‌ها و مراسم مذهبی
- دعاها و نیایش‌ها
ردپای یک بیماری همه‌گیر ۳۴۰۰ ساله
شاید تکان‌دهنده‌ترین بخش آرشیو، الواحی باشد که از یک بیماری همراه با تب شدید خبر می‌دهند. بر اساس اعلام وزارت فرهنگ ترکیه، این بیماری از شهری به شهر دیگر گسترش می‌یافت و به‌ویژه برای نوزادان و کودکان کشنده بود. در متن‌ها می‌بینیم که وضعیت سلامت شاهزادگان خردسال و فرزندان مقام‌های بلندپایه از راه پرسش‌های پیشگویی پیگیری می‌شد.
در یک لوح نگرانی شدید درباره سلامت شاهزاده‌خانمی شیرخوار ثبت شده و تلاش شده آینده او از راه پیشگویی دانسته شود. لوح دیگری که پیشگو برای شاه فرستاده، نشان می‌دهد او در شهری به نام زیولیلا بیمار شده است؛ شهری که هنوز محل دقیقش شناسایی نشده. در نهایت، لوحی دیگر از مرگ این نوزاد و مراسم تدفین او خبر می‌دهد. نوع بیماری در اعلام رسمی مشخص نشده است.
این الواح فقط اسناد اداری نیستند؛ ترس و اندوه یک خانواده سلطنتی را در برابر بیماری فرزندشان مستقیماً به ما منتقل می‌کنند.
نامه فرماندهان و درخواست ارابه
یکی دیگر از الواح، نامه‌ای است که فرماندهان هیتی در غرب آناتولی برای شاه فرستاده‌اند. آن‌ها نوشته‌اند دشمن منطقه را محاصره کرده و برای مقابله، سرباز، اسب و ارابه جنگی خواسته‌اند. فرماندهان هشدار داده‌اند اگر کمک نرسد ممکن است سپاه نابود شود و مسئولیت پیامدها را نمی‌پذیرند. این سند تصویری زنده از فشارهای نظامی آن دوره ارائه می‌دهد.
پیشگویی با پرواز پرندگان
هیتی‌ها برای فهم خواست خدایان از روش‌های مختلف پیشگویی استفاده می‌کردند که یکی از آن‌ها مشاهده پرندگان بود. در آرشیو تازه، لوحی شبیه یک دفترچه روزانه وجود دارد که در آن پیشگویان پرندگان پس از خروج از شاموخا، مسیرهای خود، شهرهایی که در آن اقامت داشتند و پرندگانی که دیدند را ثبت کرده‌اند. به گفته مقام‌های ترکیه، این متن‌ها اطلاعاتی درباره شیوه تفسیر این نشانه‌ها ارائه می‌کنند که پیش‌تر شناخته نبود.
چرا این کشف برای پژوهشگران مهم است؟
- نگاهی بیرون از پایتخت: این الواح زندگی مردم و اداره امپراتوری را در شهری غیر از هاتوشا نشان می‌دهند.
- تاریخ دقیق‌تر: متن‌ها به دوره مشخص تودخلیای دوم مربوط‌اند و به بازسازی رویدادهای این دوره کمک می‌کنند.
- زبان و کتابت: این اسناد درباره تحول زبان هیتی و فرهنگ کاتبان آن دوره اطلاعات تازه‌ای دارند.
- تاریخ پزشکی: ثبت یک بیماری همه‌گیر کودکان، منبعی کم‌نظیر برای مطالعه سلامت و بیماری در دنیای باستان است.
چند نکته برای مطالعه بیشتر
اگر دانش‌آموز یا دانشجوی تاریخ هستید، این خبر فرصت خوبی است تا با مفاهیمی مانند خط میخی، زبان‌های هندواروپایی باستان و تمدن‌های عصر مفرغ آشنا شوید. خط میخی ابتدا در میان‌رودان شکل گرفت و هیتی‌ها آن را برای نوشتن زبان خود به کار گرفتند. مقایسه متن رو این الواح با متن‌های مشهوری مانند دعاهای طاعون مورسیلی دوم، که چند دهه بعد نوشته شد، نیز جالب است؛ هرچند تاکنون شواهد منتشرشده‌ای درباره ارتباط این دو بیماری وجود ندارد.
جمع‌بندی
کشف الواح تازه در کایالی‌پینار نشان می‌دهد هنوز بخش‌های زیادی از تاریخ تمدن‌های کهن زیر خاک پنهان است. این آرشیو ۱۸۴ قطعه‌ای از اداره حکومت و جنگ تا آیین‌های مذهبی و اندوه یک خانواده سلطنتی را روایت می‌کند. سرپرست کاوش هدف بلندمدت را آماده‌سازی محوطه برای بازدید عموم عنوان کرده است و انتظار می‌رود با ترجمه و انتشار کامل متن‌ها، اطلاعات بیشتری درباره زندگی مردم شاموخا به دست آید.